Yetiştirici Köşesi

Doğum mevsiminin bitmesiyle birlikte kimi yetiştiricimiz sosyal medyada hayvanların süt verimlerini doğum sonrası artırmalarının yetersiz olduğunu bildirmektedir. Bu durumun özellikle düvelerde gözlendiği ifade edilmekte ve konuyla ilgili çözüm önerileri hakkında yetiştiriciler tarafından farklı görüşler sunulmaktadır. Bu tartışmalar incelendiğinde yetiştiricilerin birçoğunun kafasının karışık olduğu ve yeterli bilgiye sahip olmadıkları anlaşılmaktadır. 

Yazının başlığı düvelerde iştahsızlık olabilir ama bu durum her yaştaki hayvan için geçerlidir. Yani ister genç isterse yaşlı ister inek isterse koyun olsun hemen hemen her yaşta ve türde hayvanda bu durum gözlenebilir. Düvelerde en yüksek süt verimine ulaşma seviyesi ve bunun yetiştirici tarafından merak edilmesi belki de düveleri ön plana çıkarıyor olabilir. Peki bunun sebebi veya sebepleri nelerdir? Düve veya diğer doğum yapan hayvanlarda iştahsızlığın başlıca sebepleri ve çözüm önerileri şunlardır:

-Doğum dönemi öncesi hayvanlarınızı fazla yağlandırırsanız doğum sonrası bu hayvanlar daha az yem tüketirler, buna bağlı olarak daha fazla zayıflarlar. Yani şişman ve yağlanmış hayvanın doğum sonrası iştahı az olur. Yemeyen hayvan ne süt verir ne de sütünü artırır. Doğrusu sonunda birçoğu da kesime gider. Anadolu’nun birçok yerinde yetiştiriciler tarafından inanılan ve uygulanan “doğumdan önce hayvan dolsun ki doğumdan sonra hastalandığında kestirince eti para etsin” mantığı yanlıştır. Yani aslında hayvanlarınızı doğum öncesi aşırı beslediğinizde ve yağlandırdığınızda doğum sonrası kasaba gönderme riski daha da fazla oluyor. Yağlı olan hayvanın doğum sonrası iştahı daha az olur ve karaciğeri de yağlanarak iş yapamaz hale geldiği için hayvan mecburi kesime gider. Bu nedenle bazı yetiştiricilerimizin özellikle hayvanlarına doğum öncesinde kilo aldırması ve göze hoş görünmesini sağlaması yanlış bir uygulamadır. Hayvanınızın doğum günü yağlılığını gösteren kondüsyon skoru mutlaka kontrol altında tutulmalıdır. Silindir veya fıçı görünümlü hayvanlar yerine kemik uçları ve karındaki açlık çukurluğu belirgin olan ne çok yağlı ne de zayıf diyeceğimiz hayvanlara sahip olmalıyız. 

-Doğum yapan her hayvan zayıflar. Bu kuraldır. Zayıflamanın süresi de yaklaşık 45 gündür. Benim tarafımdan yapılan doktora araştırmasında1, rasyon ile tüm besin maddeleri sağlanmış olsa dahi Türkiye şartlarında doğum sonrası ilk ay Holstein inek ve düvelerin canlı ağırlığın % 8-11’i oranlarında zayıfladıkları belirlenmiştir. Yani hayvanınız bir buçuk ay süreyle zayıflaması gayet normal bir durumdur, sonrasında kilo almaya başlayacaklardır. Bu zayıflama genellikle doğum sonrası ilk hafta çok hızlı ve şiddetli olursa hastalık oluşmaktadır. Aşağıda doğum sonrası aşırı zayıflamış hayvanlar için örnek resimler verilmiştir.

-Özellikle doğum sonrası son 2-3 hafta mutlaka doğum sonrası yiyeceği yemlere alıştırma yapalım. Alıştırma yapılmayan hayvanlarda işkembe içerisinde tane yemler gibi yoğun yemleri değerlendiren faydalı bakteri ve çeşitliliği artmaz. İşkembenin de genişlemesi ve büyümesi buna bağlıdır. Yani işkembesi doğum öncesinde yeme alıştırılmayan hayvanlar doğum sonrası en az 2 hafta iştahsız olurlar, bu da sonunda verim kaybı olarak size döner.

-Düvelerin ve kurudaki hayvanların süt verimleri olmadığı için yetiştiriciler artan maliyetler nedeniyle doğuma kadar vitamin ve mineral karışımlarını yedirmeyi tercih etmemektedirler. Oysa doğuma yakın dönem vitamin ve mineral beslemesi açısından en önemli dönemdir. Çünkü doğum stresi ve doğum sonrası lohusalık bu besin maddelerine ihtiyacı nerdeyse 2-3 katına çıkarır. Bu besin maddeleri yedirilen yemlerden metabolizmada enerji sağlanması için mutlaka gereklidir.

-Eğer yağlı bir hayvansa doğum sonrası mutlaka karaciğer yağlanması oluşur. Yapılan araştırmalar karaciğer yağlanmasının inekler için normal bir durum olduğunu, dokuz işletmeden sekizinde gözlenebileceğini bildirmektedir2. Yani her karaciğer yağlanmasını hastalık olarak görmemek lazım ama karaciğer yağlanmasını gidermek için enerjili rasyonlar yanında kaliteli kaba yemler yedirmeyi de unutmayalım. 

-Eğer karaciğer yağlanması varsa propilen glikol, korunmuş kolin, korunmuş metiyonin ve lizin gibi kaynakları hayvanlarınızda kullanmanız tavsiye edilebilir. Bunlara doğum öncesi dönemden itibaren başlamanız, doğum sonrası da devam etmeniz önerilir. Elbette bunlar pahalı ürünlerdir, kullanımları zordur. Bu durumda özellikle bu dönemde rasyon dengesini sağlatmanız ve elzem olan sindirimi yüksek kaliteli kaba ve konsantre yemleri hayvanlarınıza tükettirmeniz daha önemli hale gelmektedir.

-Özellikle 2. doğumdan sonraki hayvanlar için doğum öncesi kuru dönem rasyonlarında kalsiyum ve potasyum düzeylerinin düşük olması veya son dönemlerde yaygınlaşan anyonik katkılarla besleme yapmak gerekir.  

Bazı yetiştiriciler doğum yapan hayvanın hemen sütü en yükseğe çıkarmasını, hemen yem tüketimini artırmasını beklemektedirler. İneklerde sütün en yükseğe çıkması 1,5-2 ay, yem tüketiminin dolayısıyla iştahın artması ise 2-3 ayı bulmaktadır2. Yani bu sürelere kadar beklemek icap eder. Rasyonlarınızı hayvanların besleme dönemlerine göre bir veteriner hekim veya zootekniste yaptırınız. Eğer doğum sonrası kısa süre içerisinde şiddetli ve hastalık derecesinde bir zayıflama hissediyorsanız mutlaka bir hekime danışınız.

Kaynaklar

1.    Gülşen, N., & İnal, F. Effect of Protein Coated with Protected Fat on Milk Production Parameters. Eurasian Journal of Veterinary Sciences, 16(1), 35-41.

2.    Umucalılar, H.D., Gülşen, N. (2005). Çiftlik Hayvanlarında Beslenme Hastalıkları. SÜ. Basımevi, Konya.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Prof. Dr. Nurettin GÜLŞEN

Selçuk Üniversitesi Veteriner Fakültesi Hayvan Besleme ve Beslenme Hastalıkları Anabilim Dalı, Konya.

https://www.yetistiricisoruyor.com

nurettin@yetistiricisoruyor.com

https://www.facebook.com/yetistiricisoruyor/

https://www.instagram.com/nurettingulsen44/

https://twitter.com/ngulsen