Sorulara Göz At

Yetiştirici Köşesi

Norveç, Danimarka ve İsveç kırmızısı inekler hakkında neler biliyoruz?

Prof. Dr. Nurettin Gülşen 12-07-2023 1882 Kez Görüntülendi.

Norveç, Danimarka ve İsveç kırmızısı inekler hakkında neler biliyoruz?

Yıllardır süren inek ithalatı sonucunda ülke yetiştiricisi dünyanın dört bir tarafından ve her türlü ırktan ineği tanıma fırsatına erişti. Bu ırklarla ilgili olarak genel bir intiba oluşmasına rağmen yapılan abartılı yaklaşımlar da kafa karıştırmıyor değil. Bazen “bu kadar muhteşem bir ırk da da acaba biz mi bilmiyoruz ya da tanımıyor muyuz” diye içimizden düşündüğümüz de olmuştur. Ancak sonuç itibarıyla her şey ölçülüyor, tartılıyor ve tartışılıyor. Gelinen nokta da Holstein ırkının sütçü olması, Simmental ırkının da kombine olması değiştirilemiyor. 

Bazı inek ırkları Türkiye açısından önemli denilecek özelliklere sahip

İskandinav ülkelerinin sığır ırkları olan Norveç, İsveç ve Danimarka kırmızısı inekler de sütçü bir ırk olarak ülkemize önemli sayıda ithal edilmiştir. Yaklaşık 10 yıl önce İsveç’te bir üniversitede bulunduğumda çiftlikte bulunan İsveç Kırmızıları (Resim 1) oldukça ilgilimi çekmişti. Şimdi ise Türkiye’de İskandinav Kırmızısı ineklerin bazı işletmelerde karışım halinde bazı işletmelerde ise saf olarak üretimlerine devam ettiğini gözlemekteyim.

Bu inekler hakkında ayrıntılı olarak süt verim performansı ve özelliklerini belirleyen araştırma bulunmamakla birlikte, Bahri Dağdaş Hayvancılık Araştırma Dergisinin son sayısında yapılmış makaleler yorumlanarak Güloğlu ve arkadaşları tarafından güzel bir derleme yayınlanmıştır1. Holstein ırkı, zaman içerisinde süt verimi artış göstermiş olsa dahi sağlık ve üreme problemlerinin de buna paralel olarak artması nedeniyle uzun ömürlü bir hayvan olarak görülmemeye başlanmıştır.

Bu problemi ortadan kaldırmak amacıyla Norveç, İsveç ve Danimarka gibi Kuzey Avrupa ülkeleri Holstein inekleri ülkelerinin yerli sığır ırklarıyla melezlenmesini tercih etmişlerdir. Bunun sonucunda süt veriminde bir miktar azalma olsa da süt yağı ve protein oranında artış gerçekleşmiştir. Ayrıca, hastalıklara daha dayanıklı ve üreme düzeyi daha yüksek olan isimlendirmede sonu “Kırmızısı” olarak biten yeni İskandinav melez sütçü ırklar elde edilmiştir. Örneğin Danimarka Kırmızısı dünya çapında birçok ülkeye gönderilerek Estonya Kırmızısı, Letonya Kırmızısı, Beyaz Rusya Kırmızısı, Litvanya Kırmızısı, Polonya Kırmızısı, Bulgar Kırmızısı ve Rus Kırmızısı gibi diğer birçok yerel ırkı iyileştirmek için kullanılmıştır.

Resim 1. Hem plastik yataklıkta barındırılan hem de yataklık üstü saman serpilerek konforu artırılmış İsveç Kırmızısı inekler ve buzağıları 

Kırmızı inekler Türkiye açısından önemli sayılabilecek özelliklere sahiptir

Yukarıda da anlatıldığı gibi bizim ülkemiz için de geçerli olan Holstein ineklerin uzun ömürlü olmaması ve ülke şartlarına fazla dayanıklı görülmemesi İskandinav Kırmızılarına ilgiyi artırmıştır. Kırmızıların dişilerinin ağırlıkları yaklaşık 650 kg, erkeklerinin ise 1000 kg’a kadar çıkabilir.  Buzağılama aralıklarının 13 ay civarında olduğu ve doğumlarının kolay olduğu söylenebilir. Danimarka kırmızısı ineklerinin sütünün yaklaşık %4,2 yağ ve %3,5 oranında protein içerdiği çeşitli internet kaynaklarında bildirilmektedir. Besleme ve bakım şartları sağlanırsa tek sağım döneminde yaklaşık 8000 kg süt üretebilecekleri de iddia edilmektedir.  Esas olarak bir süt sığırı ırkı olarak yetiştirilmelerine rağmen, bu ırkın etlerinin de lezzetli olduğu kabul edilmektedir. 

Türkiye’de İskandinav Kırmızılarının verim özellikleri nasıl?

Denizli Moran Çiftliği sahibi Veteriner hekim Erol Moran Danimarka Kırmızısı üzerine önemli tecrübelere sahip bir uzmandır. Danimarka Kırmızısı inekleri saf olarak yetiştiren Moran, Çiftliğinde (Resim 1 ve 2) günlük süt verim ortalamasının 32-33 kg, süt yağı ve proteinin ise dikkate değer bir yükseklikte sırasıyla %4.5 ve en az % 3.6 olduğunu belirtmiştir. Danimarka Kırmızısı ineklerin güç doğum, mastitis ve ayak problemleri olmadığını ileri süren Veteriner Hekim Moran en büyük sıkıntılarının Türkiye’de ithalat izni nedeniyle Danimarka Kırmızısı tohuma ulaşmada zorluk çekmek olduğunu bildirmiştir. Ayrıca, doğumda oldukça küçük bir buzağı elde edilmesine rağmen Danimarka Kırmızısı ineklerinin kolostrumlarının koyu olmaları nedeniyle buzağıların oldukça kısa sürede kilo aldıkları ve hastalıklara karşı daha dirençli olduklarını da vurgulamıştır.

Resim 1. Denizli Moron Çiftliğinde tek ve ikiz doğum yapan Danimarka Kırmızıları

Yapılan araştırma sayısı karşılaştırma yapmak için henüz yeterli değil

İrlanda’da yapılan bir araştırmada2 19 ticari süt ineği çiftliğinde 5 laktasyon boyunca Holstein ve Norveç Kırmızısı süt ineklerinin performansları karşılaştırılmıştır.  Norveç Kırmızısı ineklerin ilk 2 doğumda daha kolay doğum yaptıkları ve ölü doğum yapma oranlarının (%4) Holstein ineklere (%13) göre daha düşük olduğu bulunmuştur. Süt verimi ve özelliklerinin Holstein ineklerde, süt yağı ve protein içeriğinin Norveç Kırmızısı ineklerde daha iyi olduğu belirlenmiştir (Tablo 1). Norveç Kırmızısı ineklerde mastitisin bir belirtisi olan somatik hücre sayısının daha düşük olduğu ve ilk suni tohumlamada da gebe kalma oranının 4 laktasyon boyunca Norveç Kırmızısı ineklerde daha yüksek olduğu tespit edilmiştir (sırasıyla %57,8'e karşı %40,9). Holstein ineklerin %28,5'i ve Norveç Kırmızısı ineklerin ise %11,8'i gebe kalmama nedeniyle sürüden çıkarılmıştır. Genel olarak, Norveç Kırmızısı ineklerin ıslah programlarına dahil edilen özellikler açısından Holstein ırkı ineklerden daha iyi performans gösterdiği açıklanmıştır2.

Biz istesek de istemesek de bu ırklar ülkemizde yer edinmeye başlamıştır. En iyisi hakkında karar vermek için de uzunca bir süre takip gerekiyor. Kırmızı ineklerin her halükarda dikkatli bir şekilde melezleme sonucunda elde edilmiş ve zor şartlara iyi adapte olmuş birer hayvan ırkı olduğu anlaşılmaktadır.    

Kaynaklar

1.Güloğlu, N., Özbeyaz, C., & Güngör, İ. (2023). İskandinav Kırmızı Sığır Irkları ve Sığırcılık Endüstrisindeki Önemi. Bahri Dağdaş Hayvancılık Araştırma Dergisi, 12(1), 75-88.

2.Ferris, C. P., Patterson, D. C., Gordon, F. J., Watson, S., & Kilpatrick, D. J. (2014). Calving traits, milk production, body condition, fertility, and survival of Holstein-Friesian and Norwegian Red dairy cattle on commercial dairy farms over 5 lactations. Journal of Dairy Science, 97(8), 5206-5218.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Prof. Dr. Nurettin GÜLŞEN

Selçuk Üniversitesi Veteriner Fakültesi Hayvan Besleme ve Beslenme Hastalıkları Anabilim Dalı, Konya.

https://www.yetistiricisoruyor.com

nurettin@yetistiricisoruyor.com

https://www.facebook.com/yetistiricisoruyor/

https://www.instagram.com/nurettingulsen44/

https://twitter.com/ngulsen